Betekenisvol leren: terug naar leren (en bewust kiezen van een methode)

Hoe organiseer je betekenisvol leren in het basisonderwijs? In dit artikel over betekenisvol leren lees je waarom traditioneel, methode-gedreven onderwijs vaak weinig betrokkenheid oproept, en hoe je als schoolteam (groep 1 t/m 8) een onderwijsmethode kiest op basis van leerervaringen, motivatie en een veilige leeromgeving.

Want ik ken een school. Een leuke school. Tevreden ouders, kinderen en medewerkers. Een dijk van een team met enorme power en potentie—met veel kennis en prima onderlinge verhoudingen. Een herkenbaar verhaal in veel basisscholen, waar methodes en leerlijnen vaak jarenlang richting geven aan het onderwijs in groep 1 t/m 8. Deze school is toe aan een nieuwe methode voor een vak. De aanpak is herkenbaar voor meer scholen: een commissie oriënteert en adviseert, luistert, weegt opnieuw en neemt een besluit. Maar waarop oriënteert zo’n werkgroep zich eigenlijk? Een methode aanschaffen betekent immers ook dat je een route inslaat die vaak bepalend is voor de komende 8 tot 10 jaar (althans, zo is het overheersende denken). Zonder glazen bol besluiten we voor de komende jaren. En dan blijkt: sommige methoden ademen conservatisme. “Ja natuurlijk, de methode is geschreven op basis van de leerlijn!” (team en directeur opgelucht). “Met boeiende verwerkingsopdrachten maken kinderen zich de stof eigen. Af en toe provocerend, want dat blijft hangen! En de voorbereidingstijd is minimaal. Handig toch?” Jeetje—inderdaad handig. Ook 30 jaar geleden al. Alleen is de digitale ondersteuning nu beter, en weten we inmiddels meer over wat leren echt betekenisvol maakt. Tenzij je kiest voor oude werkwijzen (met de nadruk op begrijpend lezen), is een methode kiezen dus niet zo eenvoudig. Een onderliggend bouwplan voor leren zou steun moeten geven. En dat bouwplan is er. Het plan gaat over leren. Maar niet over schools leren. Want prent je vast in dat traditioneel onderwijs saai is voor zowel leerlingen als leerkrachten (Fullan, 2007).

Waarom ‘leren’ in het onderwijs vaak aan school wordt gekoppeld

In het basisonderwijs (groep 1 t/m 8) gaat het gesprek over leren al snel over methodes, lessen en toetsmomenten. Onderzoek wijst iets bijzonders uit: in de beleving van veel mensen is leren vooral een schoolse activiteit (Richardson, 2015). Wanneer je mensen vraagt hoe zij leren, denken zij bijna altijd eerst terug aan hun schooltijd. Probeer het zelf maar. Onderzoeker Seymour Papert vat dit scherp samen: “Als het op leren aankomt blijkt bijna iedereen een ‘schoolkant’ in zijn hersenen te hebben die voorschrijft dat de natuurlijke manier van leren het school-leren is, maar dat er ook een persoonlijke leer-kant is die exact weet dat dit niet waar is.” (Papert, 1993). Lees die uitspraak nog eens.

Betekenisvol leren in het basisonderwijs: motivatie, betrokkenheid en ‘de wil om te leren’

Interessant toch? Kennelijk bestaat er een onderscheid tussen leren in de klas en leren buiten school. In de meeste gevallen is het leren buiten de school een totaal andere vorm van leren. We kunnen een eenvoudig onderscheid maken in betekenisvol of niet-betekenisvol leren (Richardson, 2015). Of iets dichterbij geformuleerd: leren voor het leven, of leren voor iets anders (zoals een toets).
Bij betekenisvol leren ontstaat motivatie: de wil om te leren, om kennis en vaardigheden te vergroten. Als die wil ontbreekt, ontstaat er iets niet-betekenisvols—zoals verspilde tijd, energie en moeite. Waar het om draait is de zinsnede: “de wil om te leren”. Die suggereert passie, zin, betrokkenheid en interesse voor een onderwerp. Het gevolg: we willen dóórleren en ontdekken. Vermoedelijk heeft iedereen wel zo’n leerervaring. (Dus ook wij, onderwijsmensen.)
Uit een enquête onder meer dan 10.000 leerkrachten naar hun meest indrukwekkende leerervaringen blijkt van welke voorwaarden sprake was (Richardson, 2015):

Veilige leeromgeving	Toepasbare kennis	Met anderen
Plezier	Relevantie (voor je leven)	Multidisciplinair
Interessante vragen	Positieve leeromgeving	Gepassioneerd
Docenten en mentoren	Feedback	Autonomie
Uitdaging	Niet tijdgebonden	Vloeiend

Van leerervaring naar onderwijspraktijk (en methodekeuze)

En dan worden we zelf leerkracht. In de poging om een zo goed mogelijke leerkracht te zijn, lijken we soms onze eigen intuïtieve en praktische kennis over leren te verliezen. Dat is opvallend, omdat we zelf precies weten welke omstandigheden nodig zijn om toegewijd te leren—dat hebben we immers ervaren.

Even terug naar de keuze van een methode. Er ligt dus een bouwplan. Het schema hierboven is een antwoord op de vraag hoe duizenden leerkrachten zelf op een indrukwekkende manier leerden. Gebruik dat als kompas in je schoolteam of commissie: ga terug naar je eigen leerervaringen. Wanneer was jij écht betrokken, nieuwsgierig en gemotiveerd? Bespreek die momenten met elkaar en vertaal ze naar afspraken over didactiek, leeromgeving en materialen.
Kies daarna pas je ideale werkwijze—die hoeft geen kant-en-klare methode te zijn. Want pas dan kun je leerlingen laten ervaren wat voor jou zo betekenisvol was.

Succes met leren!

FAQ: betekenisvol leren in het basisonderwijs (en een onderwijsmethode kiezen)

Wat is betekenisvol leren (in het basisonderwijs)?
Betekenisvol leren is leren dat voor de leerling relevant en begrijpelijk is, waarbij motivatie en betrokkenheid ontstaan—bijvoorbeeld door rijke contexten, echte vragen en passende leerdoelen in groep 1 t/m 8 (in plaats van alleen leren voor een toets).

Hoe herken je niet-betekenisvol leren in de klas?
Signalen zijn lage betrokkenheid, ‘afwerken’, weinig eigenaarschap en leeractiviteiten die losstaan van een duidelijke vraag of context.

Waar let je op bij het kiezen van een methode?
Let op aansluiting bij jullie visie op leren, ruimte voor autonomie en feedback, toepasbaarheid, differentiatie en ondersteuning van een veilige (positieve) leeromgeving.

Moet je altijd een kant-en-klare methode gebruiken?
Nee. Een methode kan helpen, maar je kunt ook werken met een doordachte aanpak, rijke opdrachten en materialen die passen bij jullie leerdoelen en leerlingen.